آن كه اين نه آن باشد و آن نه اين . و شبههء آن كه گويند في قوله تعالى : ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِه إِلَّا أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها ( 1 ) . . . ، و ايشان اسما را نمىپرستيدند ، مسمّيات مىپرستيدند ، جواب ( 2 ) آن است كه : آن كس كه اين گويد معنى آيت نداند ( 3 ) . خداى تعالى بر سبيل انكار و تقريع بر بت پرستان مىگويد : بتان را نام إله بر نهاده‌اند ، بى آن كه در ايشان از معنى الهيّت چيزى هست از قدرت بر اصول نعم و استحقاق عبادت . پس از اين حديث جز اسمى در دست شما نيست بى معنى ، يعنى مسمّياتى مىپرستى ( 4 ) كه اسم إله بر ايشان مزوّر است ، از اين معنى در دست شما جز دعوى اسم نيست بلا معنى . ديگر آن كه ، خداى تعالى گفت : أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها ( 5 ) . . . ، گفت : نامهايى كه شما نهادى ( 6 ) ، اگر اسم مسمّى باشد ، معنى آن باشد كه مسمّياتى كه شما كردى ( 7 ) و آفريدى ( 8 ) و بلا خلاف ( 9 ) اجسام خداى تعالى آفريند . امّا شبهت ايشان به قول لبيد : إلى الحول ثمّ اسم السّلام عليكما و من يبك حولا كاملا فقد اعتذر جواب ( 10 ) اين آن است كه گوييم : بدين « سلام » ، نام خداى تعالى خواست ، كه از نامهاى خداى تعالى يكى سلام است ، معنى آن است كه : ثمّ اسم اللَّه عليكما . و جوابى ديگر آن كه : اسم صله است كه ايشان الفاظ و كلمات بسيار در كلام آرند ، و غرض ايشان پيوند سخن باشد ، و آن در ( 11 ) معنى زيادت بود ، و اين را نوعى از فصاحت شناسند ، معنى آن باشد كه : ثمّ السّلام عليكما . امّا تعلَّق ايشان بقوله تعالى : تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالإِكْرامِ ( 12 ) . جواب گوييم كه : اين دليل ماست براى آن كه جملهء قراء « ذى الجلال » ، خوانند ، مگر ابن عامر تنها به « واو » خواند . و چون چنين باشد ، « ذى الجلال » صفت « ربّ » باشد ، و « ربّ » مجرور باشد به اضافت اسم با او . و مضاف بايد كه جز مضاف اليه بود ، كه اضافة الشّىء الى نفسه درست نباشد . و

--> ( 1 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 40 . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز نسخه بدلها ، بجز فق ، مر از اين . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : نشناسد . ( 4 ، 5 ) . مىپرستى / مىپرستيد . ( 6 ) . نهادى / نهاديد . ( 7 ) . كردى / كرديد . ( 8 ) . آفريدى / آفريديد . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها آن . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها از . ( 11 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : دو . ( 12 ) . سورهء رحمن ( 55 ) آيهء 78 ، ضبط آيه : ذى الجلال .